Хошигнолууд

Францын нэрт зохиолч Фонтэнэллийн найз авгай өөртөө тохиолдсон явдлуудаа нэгтгэн дурсамжаа бичжээ. Тэгээд түүнийгээ хэвлэлийн газар аваачиж өгсөнд түүнийг нь ном болгон хэвлэжээ. Сайхь авгай ихэд баярлаж Фонтэнелльтэй уулзаад

-Би анхныхаа номыг хэвлүүлчихлээ. Их амархан юм байдаг юм байна. Санаанд орсноо л бичээд байхад болдхг юи байна шүү дээ хэмээн хөөрөлхөхөд Фонтэнелль

-Чимээгүй ээ, хатагтай минь наадах чинь манай мэргэжлийн хамгийн том нууц. Хэнд ч хэлж болохгүй шүү гэв.

****

-Залуу минь чи уншдаг номоо л хэлчих. Тэгвэл чамайг хэн болохыг чинь хэлээд өгье.

-Платон, Авиценна, Спиноза, Ясперс, Хайдеггер...

-Чи чинь дээд зэргийн худалч хүн юм.

****

Монтэнь нэгэн эмчтэй уулзаад "Эмч нар гэдэг үнэхээр жаргалтай хүмүүс юм. Тэдний амжилтыг нарны туяа гийгүүлэн, алдааг нь газрын хөрс булж байх юм" гэжээ. 

***

Гүн ухаантан Декартыг нэгэн найран дээр тааралдсан баян дооглож

-Та ч үнэхээр их өлссөн бололтой. Эсвэл гүн ухаантанууд хоолонд ийм дуртай байдаг юм уу? Би түрүүнээс хойш таныг ажлаа. Та ч гартаа дайралдсанаа үлдээхгүй байна шүү гэвэл Декарт

- Тэгээд зөвхөн усан тэнэгүүд л амттай хоолыг их иддэг гэж та бодоод байсан юм уу? гэж хариу асуужээ.

Аравдугаар сарын наадаан

"Аравдугаар сарын наадаан" бол "шинэ" ном биш, гэхдээ "хуучин" ном бас биш. 

Энэ номонд Роберт Блох, Ричард Матесон, Рэй Брэдбэри, Брэм Стөүкэр, Стивэн Кинг гэхчилэн өрнөд төдийгүй дэлхий даяар нэр нь дуурссан зохиолчдын 13 бүтээл орчуулагдан багтсан бөгөөд тэдгээр нь бас ч гэж нэр цуутай зохиолууд болохыг дурьдсу. Эдгээр зохиолуудын хамгийн залуухан нь өнгөрсөн зууны ерээд оноос өмнөхөн бичигдсэн байгаа болно. Ер нь бүгд л өнгөрсөн зууны бүтээлүүд л дээ. Хорин таван жилийн өмнө гээд бодохоор эдгээрийг шинэ гэж хэлж яавч боломгүй. 

Гэхдээ... гэхдээ монголд бол хуучин номонд бас тооцогдохгүй би дотроо бодож байгаа билээ. Энэ түүвэрт орсон зохиолууд нь манайд магадгүй соёолохын төдий эхэлж буй утга зохиолын урсгал болох "готын роман"-ы ай савд хамаарагдах триллерийн мундаг сайн төлөөлөл болж чадна. Триллер нь үйл явдлын өрнөлөөсөө шалтгаалан ихэвчлэн тууж хэлбэрээр бичигдсэн байх боловч энэхүү номыг уншвал ур чадвар сайтай, авьяаслаг зохиолч хэрхэн богинохон хэрнээ амттай бичиж болдогийг, тэр нь хэзээ бичигдсэнээсээ үл хамаараад он цагийг элээн хүний зүрх сэтгэлийг хөндсөөр байхыг та үзэж болно. Триллер гэдэг бол эгзэгтэй, жигтэй, адал сонин шийдэлтэй, аймшигтай бас сүнс хий үзэгдэл буг чөтгөртэй зохиолыг хэлдэг. Детективээс ялгаатай нь гэмт хэрэгтнийг илрүүлэх зорилго тавьдаггүй. Ерөнхийдөө бол насанд хүрэгчдэд зориулсан тодорхой хүрээний үлгэр юм даа. 

Хүний сэтгэхүйг загварчилж болохгүй учир хэн нэгэн зөвхөн Нобелийн шагналтнуудыг уншдаг гоц амьтан байхад өөр нэгэн "аймшгийн" зохиол уншаад л сууж байх хүсэлтэй байдаг болох болов уу гэж найдаж байна. Чухам тийнхүү бодсоны үүднээс тантай өөрийн орчуулсан "Аравдугаар сарын наадаан" хэмээх багавтар номыг хуваалцахыг хүснэ. Энэ төрлийн бүтээлд дурлагсад болон иймэрхүү зохиол бүтээл бичихийг хүсэгчдэд ширээний ном болохуйц бүтээл болсон гэж би баттайяа хэлж чадна. Тухайлбал энэ номонд орсон Ричард Матесоны "Button, button" /Товчлуур/ хэмээх үгүүллэг 1970 онд анх хэвлэгдсэн бөгөөд энэ зохиолоос сэдэвлэн нэг радио жүжиг, хоёр кино бүтээсэн аж. Хамгийн сүүлд 2009 онд "Хайрцаг" /The box/ гэдэг кино бүтээж гол дүрд нь Камерон Диаз тогложээ. Энэ номонд багтсан бүтээлүүдийг би өөрийн үзэмжээр сонгон авсан нь өрөөсгөл байж болох ч шилдэг сайныг нь хичээнгүйлэн түүвэрлэсэн билээ. Уулын модноос олон бүтээлүүдээс дуртайгаа  сонгож унших нь уншигч таныг эрх ч миний сонголт муудаагүй гэдэгт итгэж болно. 

Ном сурагласан хүмүүсийн анхааралд

Та бүхний хүсэлтэд нэг мөсөн хариу өгөхөөр бичиж байна. 

Японы шилдэг зохиолуудын "Үхлийн тууриуд" ном номын дэлгүүрүүдээр зарагдаад дууссан. МИР гэдэг номын дэлгүүрийн сүлжээний салбарт л хоёр ширхэг байгаа гэж мэдэгдсэн. Харин аль салбарт нь байгааг би мэдэхгүй байна. Өөр хаана ч байхгүй. Дахиж хэвлэхгүй гэсэн бодолтой байгаа. 

"Харь гаригийн өгүүллэгүүд" бол номын дэлгүүрүүдэд 15 орчим ширхэг байгаа. Бас зарагдаад дуусаж байна. Интерном, Мажестик хоёрт байгаа. Гэхдээ хаана нь тавьчихсан учраас та бүхэн олж харахгүй байгааг би мэдэхгүй юм. Худалдагчаас нь сайн асуувал хэлж өгөх болов уу гэж найдаж байна. Мөн Р.Стивенсоны "Доктор Жэкил болон ноён Хайдын хачин цадиг" ном ч гэсэн энэ дэлгүүрүүдэд байгаа. Шинэ ном учраас хаа сайгүй байгаа гэж бодох юм. Мөн Алтан түлхүүр МИР номын дэлгүүрүүдийн салбарууд, Аз хур гэсэн номын дэлгүүрүүдэд байгаа. Товчхондоо сайн номын дэлгүүрт ороод сайн хайгаач гэж хэлмээр байна. 

Миний "Хуучин хүүхэлдэйнүүд" ном ч ялгаагүй номын дэлгүүрүүдэд хангалттай байгаа. 

Гадаадаас ном сураглаж байгаа хүмүүст хандаж уучлал хүсье. Одоогоор би үнэхээр та бүхэнд номуудаа яаж хүргэх аргаа олохгүй байна. Монголд, тэр тусмаа Улаанбааатарт байгаа ах дүү хамаатан садангууддаа захиж худалдан авхуулаад дамжуулан авч болох болов уу гэж найдаж байна.

Эцэст нь миний даруухан бүтээлүүдийг ихэд сонирхон уншиж байгаа уншигчид та бүхэнд баярлалаа гэж л хэлье дээ.

Номны сураг дуулгахуй

Саявтархан хэвлэгдсэн Р.Стивенсоны "Доктор Жэкил болон ноён Хайдын хачин цадиг" хэмээх  ном маань борлуулалт гайгүй байгаа нь урам өгөөд гэх юм уу, шинэ номынхоо талаар урьдчилан зарлая гэж бодлоо. Минийн санаа бол одоо зарагдаж байгаа номноос маань дараагийн номны маань хэвлэх зардал ороод ирвэл бэлэн байгаа номыг хэвлүүлэхэд төдийлөн удахгүй шүү дээ. 

Шинээр хэвлүүлэхээр төлөвлөсөн ном маань "Танд чин үнэнч зандалчин" гэсэн урьдчилсан нэртэй триллер орчуулгын өгүүлэггүүдийн түүвэр юм. Триллер бол монголчуудын ярьдгаар "аймшгийн" буюу уран зохиолын нэр томьёогоор "готын" урсгалд хамаардаг боловч хүний сэтгэлзүйн хурц хурц илрэлүүдийг өгүүлдэг онцлогтой. Ийм төрлийн зохиолууд ихэвчлэн туужийн хэмжээтэй байх боловч зохиолуудын цар хүрээнээс хамаарч өгүүллэгүүд нь мөн онцгой сэтгэл татам, эгзэгтэй, жигтэй, сонин сайхан байдаг билээ. Триллер нь детективтэй нэг талаас төстэй ч адал сэтгэлгээ ихтэй, алуурчныг олох гэсэн зорилго огт тавьдаггүй, мөн хий үзэгдэл, сүнс, муу ёр буг чөтгөрийн тухай ч хүртэл өгүүлдэгээрээ ялгаатай юм. Энэхүү түүврийг аль жилийн өмнө бэлэн болгосон байсан ч хөрөнгө мөнгөний гачаал, төдийлөн олон нийтийн сонирхолыг татахгүй болов уу гэсэн айдасаас үүдэн хэвлүүлж чадахгүй байсаар өдий хүрлээ. Мөн бага зэрэг засварлаж янзлах, сонгон шалгаруулах хэрэгтэй байлаа. Гэвч удаан тоосонд даруулах нь надад мөн л таагүй санагдах. Ингээд энэ номонд орсон зохиолуудын нэрсийг танилцуулъя. 

Гарчиг 

Роальд Даль

-Гэрчлэх баримт

Карл Петри

-Перс муур

Жэром Барри

-Цуглуулагч

Роберт Блох

-Нуурын эрэгт

-Танд чин үнэнч зандалчин

-Тавилан

Хэнри Слэзер

-Мэргэжлийнхэн ба сонирхогч

Ричард Матесон

-Товчлуур

Артур Уильяамс

-Алуурчин

Стивен Кинг

-Буг

Брем Стөүкэр

-Шүүгчийн байшин

Жон Уэст

        -Надтай ярилцаач

Эцэст нь мөнгө нь бүтдэг юм бол хэзээ ч хамаагүй аль болох хурдхан энэ номыг хэвлүүлнэ гэж л амлая даа. Бас боломж гарвал нэмээд ганц өгүүлэг орчуулаад оруулах санаатай байна. Тэгвэл нийт 13 өгүүлэг болно. Ингэхэд 13 гэдэг өрнийнхөнд их л учиртай тоо доо...

Шинэ номын заллага

Өөрт таатай санагдсан зохиол бүтээлийг орчуулах бүртээ би тун их баясан цэнгэх билээ. Хэдийгээр миний уран бүтээл гэж нэрлэгдэх учиргүй ч монгол хэлээр хөрвүүлээд гаргасан хойно бол тэрхүү сонин сайхан уран бүтээлд гарцаагүй миний сэтгэхүй оюун бодлын маань нэгээхэн хэсэг шингэн сүлэлдэн орсон мэт санагдах. 

Учир гэвэл би зөвхөн ойлгосноо найруулан бичээгүй агаад тухайн зохиолчийн тархиа ширгээн байж бичсэн уран санаа, гайхамшигт өгүүлбэр, төгөлдөр үгсийн утгыг тайлах гэж, эх хэлнээ орчуулаад, хөрвүүлээд, дүйцүүлээд, зүйрлээд, гоёод, харьцуулаад, эсрэгцүүлээд буулгах гэж, тухайн гайхамшигт бүтээлийн мөн чанарыг алдагдуулахгүй монгол уншигчдад хүргэх гэж бас л тархиа ширгээн суусан. Ялангуяа том хэмжээний уран бүтээл тухайлбал роман тууж зэргийг орчуулах нь энэ мэтчилэн учир шалтгааны улмаас нүсэр хүнд хөдөлмөр байдаг. Аливаа зузаан романыг онгодоор бичсэн, хурдан бичсэн, үндсэн хувилбараа бичээд дараа нь нэмж зассан тохиолдол цөөнгүй. Гэтэл уг романыг орчуулахад тулаад ирэхээр ингэх ямар ч боломжгүй, онгод хөөр бараг тус болохгүй. Зөвхөн шаргуу хөдөлмөр л байдаг. Гэхдээ өөрт ихээхэн таашаагдсан зохиолыг орчуулж байгаа учир миний хувьд бол уран зохиолын орчуулга хийж суух минь тун таашаалтай ажил байдгийг зориуд дурдсу. Аливаа нүсэр ажлын ард гарсан хүн баярлах нь зүй. Энэ удаа би мөнхүү учир шалтгаанаас баярлан байна.

Англи хэлтний уран зохиолын сонгодог өвүүдийн нэгд тооцогддог, Роберт Лоис Стивенсоны "Доктор Жэкил болон ноён Хайдын хачин цадиг" нэртэй зохиолыг бүрэн эхээр нь англи хэлнээс орчуулан хэвлүүлээд уншигч танаа барьж байна. Нэмж хэлэхэд энэхүү номонд маань зөвхөн дээрх тууж бус, бас ч үгүй нэр цуутай хоёр багавтар өгүүллэг хамтатган хэвлэгдсэн байгаа.

Аливаа номыг бүтээх нь зөвхөн зохиолч эсвэл орчуулагчийн үйлс бус. Энэ далимыг ашиглан энэхүү орчуулгын бүтээлийг ариутган шүүсэн редактор яруу найрагч, зохиолч Ц.Буянзаяа, гар бичмэлийг маань хичээнгүйлэн цахим хэлбэр оруулж өгсөн гэргий Б.Алтанзул, үг үсгийн алдааг сайтар нягталж өгсөн яруу найрагч Ц.Дэлгэрмаа нартаа ихэд талархаж байгаагаа илэрхийлье.

Роберт Лоис Стивенсон /1850-1894 он/ бол неоромантизмын урсгалын хамгийн сонгодог төлөөлөгчдийн нэг бөгөөд эдүгээ хүртэл Шотландын хамгийн алдартай зохиолч нарын нэгд  зүй ёсоор тооцогддог юм. Түүний нэр дэлхийн хамгийн олон орчуулагдсан зохиолчдын жагсаалтад 26 дугаарт бичигддэг. Түүний бүтээлүүдийг Хорхэ Луис Борхэс, Бертольд Брехт, Эрнэст Хэмингуэй, Владимир Набаков гэхчилэн олон арван зохиолч өндрөөр үнэлж шагшин бахдаж, шүүмж бичсэн байдаг. Богинохон амьдралынхаа туршид тэрбээр олон арван адал явдалт өгүүллэг, тууж роман, аян замын тэмдэглэл, дөрвөн шүлгийн түүвэр, урлагийн сэдэвтэй хорь орчим эссэ гэхчилэн арав гаруй боть уран бүтээл туурвиснаас "Эрдэнэсийн арал", "Хулгайлагдсан минь", "Доктор Жэкил болон ноён Хайдын хачин цадиг", "Хар сум", Баллантрэ шилтгээний эзэн" тууж зохиолууд нь үнэхээр алдартай. Эдгээр зохиолууд эдүгээ хүртэл дахин дахин хэвлэгдэж байдаг бөгөөд англи хэлтний утга зохиолын сонгодог өвд багтдаг билээ.

Хошигнолууд

Вольтероос
-Танд вангийн тухай зохиол бичх бодол алга уу? гэж лавласанд гүн ухаантан сандран
-Үгүй шүү. Яалаа гэж тэгж вангаас авдаг тэтгэвэрээсээ хагацах билээ? хэмээн сандран хариулжээ. 
***
Нэрт зохиолч Гюнтэр Грасс зоогийн газарт ороод нүдний шилээ мартсан байсан тул хоол зөөгчөөс хоолны цэсийг уншиж өгөхийг хүсчээ. Гэтэл хоол зөөгч өвгөн зохиолч уруу өрөвдөнгүй харснаа тонгойж
-Би ч бас бичиг үсэг мэдэхгүй, ноёнтоон. Та зүгээр л ямархуу хоолонд дуртайгаа хэлчих гэжээ.
***
-Энэ жил Утга дохиолын дээд сургуульд орж суралцсан арван таван оюутнаас хамгийн адгийнх нь чи байна. Ямар ч авьяас чадваргүй.
-Үүнээс хоёр дахин муу юм болж болох байсан. Харин ч би азтай нэг жилийн хойно төрчихөж...
-Юу?
-Манай өмнөх элсэлт 32 оюутантай л даа...
***
Абсурд жүжгийн зохиолч өөрийн шинэ жүжгийн тухай театрын найруулагчид тайлбарлан ярьж байна.
-Миний энэ жүжиг жинхэнэ абсурд орчин үеийн жүжиг тул тайз засал, чимэглэл хэрэггүй. Нэгдүгээр үзэгдэлд жүжигчин тайзны баруун талд зогсож байх бөгөөд үзэгчид түүнийг гуанзанд байна гэж бодно. Хоёрдугаар үзэгдэлд жүжигчин маань тайзны зүүн талд зогсож байх бөгөөд үзэгчид түүнийг гэртээ байна гэж ойлгох ёстой... 
- Харин гуравдугаар үзэгдэлд бид гурав танхимд үзэгчид байгаа гэж төсөөлөх ёстой юм байна...

www.ubboys.blogspot.com-оос copy/past хийж болохыг болиулав. Бодоод байсан дургүй хүрлээ. Хичнээн ч этгээд хулгай хийж, би ч бас өршөөж суухав. Нэг залууд нэг удаа нэг жижиг зохиол авч нийтлэх зөвшөөрөл олгочихсон чинь одоо бүр дуртай үедээ дуртайгаа хулгайлж байдаг боллоо. Эхлээд өөрийгөө залуу яваагүй биш гэж тайвшруулдаг байснаа сүүлдээ хулгай хийлгэхээс дургүй хүрдэг юм байна. Цааш нь үнэгүй тарааж, сурлага боловсролдоо ашиглаж, бусдын мэдлэгт нэмэр болж байвал хэлэх юм алга. Харин миний тархины бүтээлийг хэвлэж зарж ашиг олчихоод өөр нэг этгээд бүр шагналын мөнгө өгөх нь бүү хэл сонин хэвлэлд нийтэлж өгч байгаа нь чамд их юм биш үү ухааны юм өөдөөс донгосдог байна шүү. Чухамдаа иймэрхүү үйлдэл блог маань идэвхтэй ажиллахгүй байгаагийн нэг шалтгаан юм. Олон этгээд миний блогийг их Сургуулийн уран зохиолын хичээл дээр урдаа барьсан гэнэлээ... Дашрамд хэлэхэд блогоос чинь хулгай хийлгэхийг болиулмаар байгаа бол надад хэлээрэй л дээ. Зааж өгөмз 

Артур Кларк Раматай учирсан нь

Хуучин бичиг цаасаа ухахаар сонин хачин цуглуулсан юмс гарч ирэх юм даа. Өнөөдөр тийн ухаж суугаад Артур Кларкийн тухай жижигхэн сонины тэмдэглэл нямбайлан хайчилж аваад хадгалчихсанаа олов. 

Орчин үеийн шинжлэх ухааны уран сэтгэмжийн зохиолын манлайд гурван зохиолчийг байгаа гэж үздэг бөгөөд англи хэлт орнуудад тэднийг the big three of science fiction гэдэг юм. Энэ бол Айзек Азимов, Роберт Хэйнлэйн, Артур Кларк гурав.  Эдгээр хүмүүсийн уран зохиол хийгээд шинжлэх ухаанд оруулсан хувь нэмрийг хэмжээлшгүй гэж болно. Тухайлбал сансрын тавган хүлээн авагч антенна болон тойрог замын хиймэл дагуулын хоорондын холбооны тухай санааг Кларк бий болохоос нь арван жилийн өмнө дэвшүүлж байжээ.

Артур Кларк 90 насалж зуу гаруй ном бичиж үлдээжээ. 1968 онд бичсэн «2001: Сансрын Одиссей» хэмээх зохиолоор нь Стэнли Кубрик мөн нэртэй кино тэр жилдээ хийсэн нь өдгөө кино урлагийн дээжсийн нэгэнд тооцогддог билээ. Анх тэр киног үзээд ихэд бахдаж байлаа. Сонгодог хөгжим ер бусын орчинтой хосолсон зөөлхөн хирнээ сэтгэл догдлуулсан кино байсан санагдана. Ихээхэн цуутай энэ зохиолын араас «2010», «2061», «3001: Сүүлчийн Одиссей» гэсэн цувралууд нь бичигдсэн бөгөөд хамгийн сүүлчийнхийг нь Артур Кларк 1997 онд наян настайдаа бичиж дуусгасан аж. Сансрын аялалын тухай эдгээр зохиолуудыг  жинхэнэ төсөөлөн бодох боломжуудаар дүүрэн, уран зөгнөл гэхэд болно. 2005 онд би Кларкийн «Раматай учирсан нь» хэмээх зохиолыг хагас дутуу уншсан юм. Санаа нь гайхалтай санагдаж билээ. Харь гаригаас ирсэн сансрын хөлөгт харь гаригийн амьтан байхгүй. Харин хөгжлийн үе шатууд байвал яах вэ? өнөө хөлөгт нь яваад орсон чинь ямар нэгэн амьтан гарч ирэхийн оронд нэг эст бие үүсэж тэгснээ өнөөх нь хөгжиж загас-хоёр нутагтан-сээр нуруутан-хөхтөн- .. .гээд хөгжлийн үед шатуудыг дамжаад байвал … «Раматай учирсан нь» бол түүний хамгийн их нэрд гарч хамгийн олон хэлээр орчуулагдаж хамгийн олон буюу утга зохиолын 7 шагнал хүртсэн зохиол нь юм. Одоо хүртэл энэ зохиолоор кино хийх гээд оролдоод байгаа боловч чадахгүй байгаа гэлцэх юм билээ.  

Тэр цэвэр англи хүн боловч усанд шумбах дуртайгаасаа болж бараг бүх насаараа Шриланкад амьдарчээ. Тэр шинжлэх ухааны уран сэтгэмжийн зохиолын бүх шагналыг хүртэж дал наяад онд алдар хүндийнхээ туйлд хүрч Английн хатан хаанаас «Сэр» хэргэм буюу тайжийн хэргэм хүртэж байлаа. Түүний «Хот ба одод» цуврал романууд «Тэнгэрийн гадаад тал», «Нарны салхи» зэрэг өгүүллэгийн түүврүүд нь уран сэтгэмжийн зохиолын хорхойтнууд уншихгүй байхын аргагүй тийм зохиолууд гэж би хувьдаа боддог юм. Харин монгол хэлээр энэ хүний ганцхан жижигхэн өгүүллэгийг уншсан санагдана…

Тун замбраагүй … ер нь юу бичээд байгаагаа мэдэхээ больчихлоо. Нэг уншууртай болж өгөхгүй байна. Ингээд дуусгачихъя…

Франц шүлгүүд

Блез Сандрар

Наран жаргах

Бүхий л хүн наран жаргах тухай ярьдаг
Бүхий л аялагч тэр нутгийн наран жаргах тухай нэгэн дуугаар ярьдаг аа.
Хорвоод, зөвхөн наран жаргах тухай өгүүлсэн олон ном бий.
Халуун орны наран жаргах нь
Хамгийн яруухан өнгө тансаг байдаг ч 
Харин би наран ургахад илүү дуртай.
Үүрийн туяа
Үүнийг би нэг удаа ч алдаж байгаагүй
Нүцгэн

Б.Явуухулан
Мөнгөн хазаарын чимээ

Шөнийн чимээгүй гадаа налайн
Унийн углуургаар саран гэрэлтэнэ.
Өнчин дэрэн дээр нойр хулжсан
Ухаангүй дурлалын урхинд байхад
Мөнгөн хазаарын бүдэг чимээ
Онгон зүрхийг цочоон баясгана.

Д.Нямаа
Шөнийн талд адуу янцгаана

Эртний домог шиг буурал тал
Эргэн тойрон чимээ алдарна.
Алс замын алжаал тайлж
Аяны хүн талдаа хононо.
Гүн харанхуйд тэнгэрийн заадас
Гүүн зэл шиг сунайн цайрна.
Амгалан талын аяс хөндөж
Алдуурсан унага шиг од харвана.
 Оддын дундаас ижлээ үзсэн шиг
Шөнийн талд адуу янцгаана.

Жич: Өөрийнхөөрөө хасчихлаа.